گفت‌وگوها
صفحه اصلی   /   گفت‌وگوها   /   گفتگو با محقق طباطبائی درباره علامه امینی (ره)
گفتگو با محقق طباطبائی درباره علامه امینی (ره)
گفتگو با محقق طباطبائی درباره علامه امینی (ره)
ـ علامه امینی پس از آنکه به تبریز بازگشت، می توانست مانند بسیاری از روحانیون و شخصیت های دیگر در همان شهر تبریز باقی بماند و به امور مردم رسیدگی کند و بی هیچ دغدغه خاطری به کارهای عادی خویش بپردازد، اما چه عاملی باعث شد تا علّامه از این موقعیتی که داشت دست بشوید و به نجف برگردد ؟ و آن کارهای عظیمی را که بعداً اشاره می کنیم شروع کند؟
مرحوم علامه امینی در تبریز به این فعالیت ها اشتغال داشت و «شهداءالفضیلة» را در تبریز تألیف کرد و فرستاد نجف و مرحوم آقای اردوبادی در غیاب ایشان آنرا چاپ کردند. به مولا أمیرالمؤمنین علیه السلام و حقانیت مذهب شیعه عشق می ورزید. نمی توانست تحمل کند صدمه ای، اشکالی و یا مبارزه ای شود.
در همان تاریخی که ایشان در تبریز بود، از همان زمان وهابی ها، در تبریز ایادی ای داشته فعالیت می کردند و برای تبلیغات ضد مذهب و ضد شیعه، جلسه هایی داشتند و ایشان از همان وقت با آنها مبارزه می کرد. ادامه فعالیت های ایشان بالاخره منجر به مسافرت به نجف اشرف برای همیشه شد. و از وقتی هم که از تبریز درآمد دیگر هیچ وقت به تبریز بازنگشت، حتی برای مسافرت.
ضدیت وهابی ها فقط با ماست، با شیعه، نه به یهودی ها کار دارند و نه به مسیحی ها، تمام قوایشان را در همه جهان گسترده برای ضدیت با ما و برای مبارزه با ما بسیج کرده اند. این مبارزات از همان تاریخ که عرض کردم در تبریز هم بوده و ایشان از همان تاریخ با این معنا مبارزه می کرده که منجر به مسافرت ایشان شد.
ما می دانیم که نام علامه امینی با الغدیر آنچنان در هم آمیخته که هر گاه یکی از این دو را یاد می کینم، بدون اراده دیگری را هم به خاطر می آوریم، یعنی برای شناختن عظمت علامه امینی لازم است که الغدیر را بشناسیم ـ می خواستم از حضرتعالی بپرسم که اصولاً علامه امینی در الغدیر چه کرده و این یازده جلد کتاب کلاً چه می خواهد بیان کند ؟ با توجه به اینکه بعضی از مجلدات این کتاب هنوز به صورت دست نویس باقی مانده و چاپ نشده. این مجموعه عظیم بطور کلی چه هدف و پیامی دارد و چه می خواهد بگوید ؟
این مجموعه عظیم الغدیر اولاً دفاع از مظلومیت أمیرالمؤمنین علیه السلام است. ایشان معتقد بودند أمیرالمؤمنین علیه السلام از اول تاریخ مظلوم بوده و تا حالا هنوز هم مظلوم است.
و دیگر اینکه در اسلام از روز اول انحرافات و تحریفاتی شده بود و ایشان می خواست که با این انحرافات و تحریفات مبارزه کند و حق را ثابت کند. به خوبی هم از این عهده برآمد.
در جلد اول الغدیر ایشان از «حدیث غدیر» شروع کردند که پیغمبر در زمان خودش نص بر خلافت أمیرالمؤمنین علیه السلام کرده ایشان را بلند کردند و به مردم نشان دادند ـ در برابر صد هزار جمعیتی که از مناطق مختلف اسلام برای حج با پیغمبر بسیج شده بودند. آن نقطه «جحفه» در مراجعت، نقطه اختلاف بود، به طوری که همه در آنجا بودند و در آن نقطه پیغمبر در سرِ راه ایستادند و أمیرالمؤمنین علیه السلام را به خلافت خودشان نصب کرده و معرفی کردند. این را «حدیث غدیر» می گویند.
حدیث غدیر را ایشان از یکصد و بیست صحابه پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم نقل کرده که آنجا شاهد بودند و دیده بودند و برای دیگران نقل کردند. و فکر نمی کنم که در اسلام حدیثی باشد که از صحابه، صد و بیست نفر راوی داشته باشد. و همچنین طبقات تابعین، طبقات محدثین بعد را، قرن به قرن، سال به سال، ذکر کرده اند تا زمان خودشان رساندند. می توان گفت هیچ حدیثی متواترتر از این نداریم ـ نه در فقه و نه در عقائد ـ که اینقدر طبقه به طبقه و نسل به نسل از زمان ما تا زمان خود پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم حدیث را روایت کرده باشند و به صد و بیست یا صد و ده صحابی برسد.
بعد شروع کردند به کسانی که این حدیث رابه نظم درآوردند (حدیث غدیر در ادبیات عرب). از خود امیرالمؤمنین علیه السلام و صحابه شروع کردند بعد شعرا، بعد تابعین، که بطور ارسال مسلم و یقینی این حدیث را از پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم نقل کرده اند و همین معنای خلافت را هم از آن فهمیدند و این اثبات می کند که معنای دیگری هم نداشته و همین معنا را هم مردم، عربها و شعرای زمان از آن فهمیدند. قرن به قرن شعرا را نوشتند با شرح حالشان و شعرهای دیگرشان، شعرهای مذهبی آنها، شعرهای مختلف قرن به قرن تا جلد یازدهم که به قرن یازدهم رسیده.
در جلد سوم حملات ناجوانمردانه ای که دانشمندان با فکرهای منحرف به شیعه کرده اند و تهمت هایی را که به شیعه زده اند مطرح کرده و یکی یکی جواب داده. از «منهاج السنّة» ابن تیمیه آنچه که بر شیعه خرده گرفته و تهمت زده همه را جواب داده و ثابت کرده که این خلاف است و آنچه شیعه می گوید، آن درست است.
در جلد چهارم بیشتر، شعرا هستند، شرح خود شعرا است که حدیث غدیر را به نظم درآورده اند.
در جلد پنجم متعرض می شوند به ردّ بر وهابیت و عقاید آنها، و مشروعیت زیارت ائمة علیهم السلام و پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم و خیلی خوب از عهده برمی آیند و آن را ثابت می کنند و در این جلد خیلی مفصّل راجع به این جهات بحث می شود، ایشان عنوان ها را مطرح کرده و از کتاب های خودشان اثبات می کند، و اختلافاتی که داریم حتی مثل نقل جنائز و امثال آن، مشروعیت آنها را نیز ثابت می کنند و در تایخ اسلام نشان می دهند آنچه که درمورد نقل جنازه ها آمده، سابقه ممتد داشته و همیشه بوده.
بعد می رسند به جعل حدیث، که حکومت منحرف اموی ها و عباسی ها وادار می کردند به نفع خودشان حدیث جعل کنند. و چقدر حدیث جعل شده است ! طبق آماری که ایشان تهیه کرده اند ـ که مثلاً فلان مقدس هزار حدیث جعل کرده، فلان عالم یا محدّث سنی درباری دو هزار حدیث و... جمعاً در حدود نیم میلیون حدیث جعلی الآن در کتاب های این آقایان موجود است. بعد حدیث های مجعول در خلافت یا مناقب دیگران را نوشته اند و از طرف خودشان ثابت کرده اند که خودشان تقریر کردند که این احادیث مجعول است و احادیث را وضع کرده اند !
جلد ششم مقداری از روش خلیفه دوم را نوشتند و معرفی کردند و در جلدهای دیگر، اختلافات یا انحرافاتی که داشتیم همه را مطرح کرده اند و به خوبی ثابت کرده اند که آنچه شیعه می گوید درست است و ادله شان را از کتب خود آنها (کتب اهل سنت) آورده اند و حقانیت مذهب شیعه را ثابت کرده اند.
ایشان می فرمودند در سفری که به هند و سوریه تشریف بردند و کتابخانه های آنجا را دیدند 18 ساعت (در شبانه روز) کار می کردند و یادداشت برمی داشتند که الان این یادداشت ها در دو جلد به نام «ثمرات الأسفار» موجوداست که امید دارم انشاء الله به زودی چاپ شود.
آنجا می فرمودند که : دیگر مذهب ما «طاپو شد ـ به اصطلاح عراق ـ یعنی سند مالکیت داریم که ثابت می کند که به استناد احادیث پیغمبر و سنت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم و مآخذ و منابع اهل سنت، آنچه که ما می گوئیم درست است، قرار بر این است که در بقیه اجزاء الغدیر که چاپ نشده، از آنچه که ایشان در این دو جلد یادداشت کردند و در این دو سفر آوردند، استفاده شود و در آنها منعکس شود که اگر آنها هم بطور کامل انجام شود و چاپ شود، فکر می کنم که یازده جلد دیگر خواهد بود.
نکته ای است پیرامون ادبیات الغدیر و آن اینکه مرحوم شیخ محمّد رضا مظفر که از اساتید نجف بودند و معروف بودند و صاحب کتاب «احلام الیقظه»، ـ کتاب های ایشان هم چاپ شد است مانند سقیفه، منطق مظفر و اصول مظفر. ایشان می فرمودند : من تعجب می کنم شیخ محمّد حسین کاشف الغطاء که آبا و اجدادی عرب بود و سرآمد ادبای عرب عصر خودش بود و آن قلم زیبا و شیوا و معروف را دارد، وقتی کتاب کوچکی نوشت به نام «اصل الشیعة واصولها»، هفت عدد اشکال ادبی به ایشان کرده اند که در چاپ های بعدی مطرح است وعلامه امینی که از تبریز به نجف آمده و هنوز هم لهجه اش ایرانی و تبریزی است، یازده جلد به آن ضخامت نوشته، یکدانه ایراد ندارد !

ـ نکته بسیار ظریفی است ! حالا که صحبت پیش آمد من می خواستم بپرسم که علت این چه بوده ؟ مرحوم علامه امینی چه شیوه ای را به کار گرفته بود که این قدرت را پیدا کرده بوده که اگر محصلین و پژوهشگران و طلاب امروز ما بخواهند دنبال کنند، بتوانند به آن توفیق دست پیدا کنند؟
ناگفته نماند که حقاً هم باید ادای حق شود، مرحوم علامه اردوبادی ـ میرزا محمّد علی اردوبادی ـ از علمای نجف بود و بسیار ادیب و فاضل بود و شعر هم خوب می گفت و در ادبیات خیلی مسلط بود و در لغت و ادبیات بسیار ممتاز بود و سناً هم خیلی بزرگتر از آقای امینی بود. مرحوم آقای امینی هر چه می نوشت تا هنگامی که بر ایشان نخواند و از کنترل ایشان رد نشود، به چاپخانه نمی فرستاد.
و خوب یادم است تا همین اواخر هم که آقای اردوبادی دیگر پیر شده بود و ضعیف، منزل آقای امینی می آمد، می خوابید و مرحوم آقای امینی برای ایشان می خواند و ایشان دیگر نمی توانست بنشیند، در حالی که خوابیده بود گوش می داد و تصحیح می کرد، یا امضاء می کرد، و یا ردّ می شد.
التبه آقای اردوبادی در جنبه ادبیات این کتاب خیلی حق دارد. همچنین اگر یادداشتهایی داشتند می دادند و بلکه مرحوم آقای اردوبادی در انتاج فکری ادبیات، یعنی تألیفات نیم قرن اخیر نجف اشرف، بر همه مؤلفین حق دارند. همه اینها را کمک کرده به طوری که هر چه یادداشت داشتند می دادند، برایشان تصحیح می کردند. حتی کتاب «الکنی والألقاب» مرحوم شیخ عباس قمی، یک دوره از نظر ایشان رد شده و تصحیح کرده اند، و خلاصه خیلی کمک خوبی برای مرحوم آقای امینی بودند.

ـ آیا یکی از علل غنی شدن ادبیات در مرحوم علامه امینی و همینطور نویسندگی ایشان به زبان عربی، این نبوده که حضور دائم در کشورهای عربی داشتند ؟ ما طلاّبمان امروزه حضور ندارند، اینجا در کشوری هستند که فارسی صحبت می کنند و فارسی می نویسند؛ به همین جهت در نگارش عربی آنها ضعف وجود دارد الان طلاب ما چه باید بکنند که بتوانند در این جهت هم قوی باشند و نه تنها مکالمه، بلکه نگارش را هم بتوانند به یک شیوه خیلی عالی ارائه بدهند ؟ به نظر شما چه کاری باید انجام دهند؟
همین تمرین که فرمودید یعنی مطالعه و تمرین و مراجعه. خود بنده هم الغدیر را مطالعه می کردم و لغاتی را که مشکل بود و نمی فهمیدم، مراجعه می کردم. و آن لغات هم بالأخره در الغدیر تکرار می شد، و این موجب شد که آن لغات حفظ من ماند، ولی متأسفانه از آن تاریخ دست به نویسندگی نزدم. اگر به نوسیندگی مشغول می شدم و تمرین می کردم، خیلی بهتر از حالا می شد. و بعضی دوستانم که می پرسند، همین توصیه را می کنم : الغدیر را بخوانید و به کارهم ببندید و در لغات هم حتماً برایتان مشکل پیش می آید، مراجعه کنید. این سبب می شود که حفظتان بماند ؛ و در عین حال هم باید قلم روی کاغذ ببرند، ولو توصیفی باشد مثلاً بگوید : من شمیران رفتم، جمعه تعطیلی را فلان جا گذراندم ـ وقتی برگشت به قلم بیاورد. این خود باعث می شود که به تدریج پیش برود.

ـ قبل از علامه امینی به این مسئله الغدیر و سایر احادیثی که در اثبات ولایت حضرت علی علیه السلام است، کتاب های زیادی نوشته شده بود، مثلاً «شبهای پیشاور» یا «عبقات الانوار» مرحوم میر حامد حسین، یا در همان عصر علامه امینی کتاب های مرحوم شرف الدین یا مرحوم کاشف الغطاء نوشته شده ولی اثر الغدیر چیزی بوده که قابل انکار برای هیچ نویسنده ای نبوده، چه مسیحی ، چه از اهل سنت؛ چه تفاوتی الغدیر با نوشته های گذشتگان دارد و چه امتیازی بر آنها دارد؟
البته «شبهای پیشاور» بعد از الغدیر است و الغدیر قبل از آن نوشته شده است.
امّا همچنان که فرمودید پیش از آن هم کتاب هایی در این زمینه ها بوده، ولی وفور کتاب ـ در اثر چاپ کتاب هایی که در دسترس نبوده ـ و مخصوصاً روش ایشان که جلد و صفحه را معین می کرد موجب امتیاز کار ایشان شد.
ایشان به دو کتاب در اثبات امامت خیلی اظهار علاقه می کرد و اهمیت می داد. یکی «عبقات الانوار» بود. از این کتاب خیلی تجلیل می کرد. و یکی «ضیاء العالمین» مرحوم ابوالحسن فتونی بود، جدّ صاحب جواهر، و می گفت مثل اینها تا کنون نوشته نشده است.
ولی این کتاب ها همه مربوط به قبل از چاپ کتاب بود، بنابر این، جلد و صفحه را تعیین نمی کردند، یعنی آدرس صحیح در دست نبود. و مراجعه یک مطلب در مأخذ زمان بسیار می برد. در این میان، این امتیاز را کتاب الغدیر دارد که هم منابعش خیلی بیشتر از دیگر کتاب هاست و هم جلد و صفحه و جایش را مشخص می کند.
اما هم از مرحوم آقای امینی شنیدم و هم از مدیر کتابخانه شوشتری ها، آقای امینی می فرمودند : من می رفتم کتابخانه حسینیه شوشتری ها مطالعه می کردم. بعد دیدم این مقدار وقتی که جهت مراجعه برای خواننده ها تعیین شده، مثلاً از صبح تا ظهر، کافی نیست. با متصدی آن کتابخانه قرار گذاشتیم که من بروم آنجا 24 ساعت باشم و در را بر من ببندد. یک مقدار نان با خودم می بردم و وقتی که کتابخانه تعطیل می شد، در را می بست و من می ماندم، چون تصمیم گرفته بودم تمام کتاب ها را مطالعه کنم و یادداشت بردارم. ماندم و همین کار را ادامه دادم تا همه را مطالعه کردم و یادداشت برداشتم.
تصادفاً متصدی همان کتابخانه هم یک وقتی، به مناسبتی همین مطلب را گفت که آقای امینی آمد و قرار گذاشته بود که من در را به روی او ببندم، ایشان 24 ساعت اینجا باشد، و تمام کتابخانه را مطالعه کرد و یادداشت برداشت.
مرحوم کاشف الغطاء یک وقتی از ایشان به من گله می کرد می فرمود : آقای امینی آمد و از کتابخانه ما استفاده کرد، کتابخانه ما را ریز ریز کرد ـ تعبیر ایشان این بود ـ کتاب های ما را ریز ریز کرد ولی وقتی الغدیر را چاپ کرد، یک نسخه برای کتابخانه ما نفرستاد ! و از خود آقای امینی باز شنیدم که درباره کتابخانه شخصی مرحوم شیخ محمّد رضا فرج الله، که کتاب هم در الغدیر دارد با عنوان «الغدیر فی الاسلام» که در نجف چاپ شده است، نوع منابع و مآخذ را ایشان دارد ـ به تعبیرآقای امینی ـ و ایشان می رفت آنجا، کتابخانه شخصی شیخ محمّد رضا فرج الله و استفاده می کرد و یادداشت برمی داشت. یک وقت از ایشان شنیدم در آن وقتها می فرمودند : من تا حالا 20 هزار کتاب مطالعه کرده ام.

ـ همان طور که شما فرمودید علامه امینی ساعات بسیاری از شبانه روز را به کار تحقیق و تألیف می پرداختند. این سؤال ممکن است پیش بیاید که آیا ایشان به کارهای عبادی خود هم می رسیدند ؟ علاوه بر این که خود این کار، یک کار عبادی بوده ولی به سایر مسائل شان می رسیدند ؟ و آیا نمونه ای و شاهدی شما در این مسئله به خاطر دارید؟
ایشان علاوه بر این، به کارهای عبادی خودشان می رسیدند و به مستحبات، قرائت قرآن، زیارت ائمه... می پرداختند. و ایشان مکرّر می فرمودند که : این الغدیر، ما را از انسانیت انداخت. یعنی از دید و بازدید، آن چیزهایی که در میان دوستانشان متعارف است محروم بودند و جائی نمی رفتند و به این شکل اعتزال می کردند و از این جهت، از این قسمت ها کم می کردند.
چه عنایت هایی از ناحیه مولا علی علیه السلام و همچنین سایر ائمه به ایشان شده که ایشان اینقدر توفیق پیدا کرده اند. کم نیست این همه منابع را مرحوم علامه در پاورقی های نوشته ها ذکر می کند و این همه کتاب را ـ 20 هزارکتاب همانطور که شما فرمودید ـ از ابتدا تا انتها مطالعه کردند این همه توفیق مسلماً باید عنایتی شده باشد.
تازه بعد از این که در سنین اخیر تعداد زیادی کتاب چاپ می شد و می آمد، ایشان مکرر می فرمودند که باید مطالعه کتاب را از سر گرفت، کتاب های جدید که آمده ! و من خوب در نظر دارم مرحوم آیة الله العظمی میرزا عبدالهادی شیرازی رحمة الله علیه در تقریظی که بر الغدیر نوشته اند، نکته جالبی را تذکر داده اند. فرمودند : ایشان در میان ما در نجف نبود و در دیدگاه و منظر خودمان نبود، الغدیر که از چاپ بیرون می آمد، فکر می کردیم کار گروهی است، کار یک سازمانی است، کار یک نفر نمی تواند باشد ! و ایشان به تنهایی کار یک گروه و سازمان را کرده است!

ـ ظاهراً در چاپ کردن الغدیر هم ایشان به زحماتی افتاده بودند؟
آن زمان که بعد از جنگ بود و کاغذ کوپنی بود تهیه کاغذ خیلی سخت بود ایشان فرمودند : من برای تهیه کاغذ به بغداد رفتم و در حرم با مرحوم شیخ محمّدرضا مظفر ملاقات کردم به من گفت : برای چه آمدی ؟ گفتم : برای کاغذ. گفت: چقدر کاغذ می خواهی ؟ گفتم : سیصد بند کاغذ می خواهم. ایشان فرمود : من با همه روابطم پانزده بند کاغذ می خواهم برای السقیفه ـ السقیفه را ایشان می خواست چاپ کند ـ و الان یک ماه است که دارم دوندگی می کنم و هنوز دستم به جایی نرسیده است ! ایشان (مرحوم علاّمه) فرمودند : من فردا می روم. ما ارباب داریم.
ایشان فرمودند : من رفتم مرکز این کار. مسئول آنجا از من پرسید : چقدر کاغذ می خواهی ؟ گفتم : سیصد بند. گفت اینجا تحویل می گیری یا به نجف بفرستیم ؟ گفتم : اگر به نجف بفرستید که خیلی بهتر است. من آدرس چاپخانه را دادم و پولش را پرداختم و بیرون آمدم. بعد به آن آقا اعتراض شده بود که سیصد بند یکجا چطور کاغذ دادی ؟! او گفته بود که : «این آقا وقتی جلوی من قرار گرفت و می آمد، به من حالتی دست داد که اگر هر چه کاغذ می خواست، من بایستی می دادم و ایشان سیصد بند خواست و من هم سیصد بند دادم.

ـ بله، این هم یکی از عنایات مولا علی علیه السلام بود. نمونه دیگری اگر به خاطر دارید بفرمائید.
از این نوع زیاد بوده، ولی خوب ما کمتر می دانیم. «هر که را اسرار حق آموختند مهر کردند و دهانش دوختند». معمولاً کسانی که چیزهایی دارند، نمی گویند. ممکن است خیلی بوده وایشان نمی گفتند.

ـ در تهیه منابع و مآخذ ایشان دچار مشکل نمی شدند؟
خیلی زیاد، و یک کتابخانه ای را که اسم نمی برم، چون ایشان با بی توجهی به کتاب، مطالعه می کردند ـ بعضی ها خیلی مقید بودند که کتاب چگونه باید بازشود و رعایت شود و... ـ و آن رعایت لازم را نمی کردند، عذر می خواستند و آقای امینی را برای مطالعه نمی پذیرفتند. بعد ایشان فرمودند که : یک کتابی آنجا بود که من احتیاج داشتم و راهی هم نداشتم به مسئول کتابخانه گفتم و ایشان اول نپذیرفت، و از ناراحتی به حرم مشرف شدم. عرض کردم : یا آقا امیرالمؤمنین ! شما مظلوم بودید، حالا هم مظلوم هستید. حتی شیعه های شما هم به شما ظلم می کنند ! من در خدمت شما هستم، می خواهم کاری بکنم به من کمک نمی کنند، همکاری نمی کنند . به دلم افتاد بروم به کربلا. از حرم بیرون آمدم، سوار ماشین شدم و رفتم کربلا. وارد شدم ـ ایشان به مشاهد مشرفه که وارد می شدند اول به حرم می رفتند بعد به جاهای دیگر ـ از ماشین پیاده شدم رفتم حرم. یکی از منبری های کربلا بغل دست من نشسته بود، بعد از سلام نماز گفت : آقای امینی، من چند کتاب دارم که فعلاً مورد حاجت من نیست. شما بیائید منزل ما ببینید اگر به درد شما می خورد هر کدامش را که لازم داشتید، ببرید. از حرم بیرون آمدیم، رفتیم منزل ایشان، کتابها را آورد. اول کتابی را که دست کردم برداشتم دیدم همان کتابی است که من می خواستم و آن آقا نپذیرفت! و خطی بود، نسخه بهتر و کامل تری بود ! و چند کتاب دیدم که مورد استفاده من قرار می گیرد از ایشان اجازه گرفتم، و به منزل آوردم و استفاده کردم و بعد برگرداندم.
چیزی که خودم شاهد بودم و عجیب بود این بود که یک روز بنده و آقای سید مهدی خرسان ـ که از دوستان فاضل نجف ما است ـ بر ایشان وارد شدیم. ایشان فرمودند که «لعب ابی بکرٍ بالقمار» فلان کتاب صفحه چند، من یادداشت دارم ولی، نصش را می خواستم، خود عبارات را می خواستم و پیش همان آقا است (که نمی توانست برود کتابخانه اش). یکی از شماها بروید و عین عبارت را بنویسید و این، صفحه اش مشخص است، چاپش هم مشخص است، بنویسید و برای من بیاورید.
آقای سید مهدی ملتزم شد این کار را بکند. بعد از دو روز فاصله، یا شاید یک روز رفتم خدمتشان دیدم خود کتاب روی میز ایشان است. عرض کردم : این آقای سید مهدی خرسان خود کتاب را برای شما آورد ؟ فرمودند : نه، شیخ أسد حیدر ـ مؤلف الامام الصادق علیه السلام والمذاهب الأربعة ـ دیروز آمد منزل ما و این کتاب دستش بود و گذاشت گفت این باشد خدمت شما، شاید لازم بشود. همان کتاب که ایشان احتیاج داشت همان را شیخ اسد حیدر برده بود خدمتشان که خود ایشان عبارت را نقل می کند که در جلد هفتم هم چاپ شد.

ـ در مورد اثرات الغدیر در جهان امروز، در جهان عرب زبان امروز، اگر نکته ای به نظرتان می رسد بفرمائید.
مرحوم آقای امینی می فرمودند : یک سفر رفتم خدمت آیة الله بروجردی، ایشان فرمودند که : «الغدیر» شما برای گروهی نفع داشت، برای گروهی ضرر.عرض کردم : شما از کدام قسم هستید ؟ فرمودند : برای من ضرر داشت، و گروه زیادی در سوریه و لبنان در اثر این کتاب شیعه شدند و بعضی ها پیشنماز مسجدی بودند که از اوقاف، ماهیانه داشتند یا امثال اینها که کارمند بودند، اینها را اخراج کردند. آقای شرف الدین به من نامه نوشتند که اینها را اخراج کردند، شما برای اینها ماهیانه قرار بدهید، و ما ماهیانه قرار داریم. ایشان می فرمودند که برای من ضرر داشت. این کتاب در همان وقت اینقدر اثر داشت.

ـ جناب آقای طباطبائی، یکی از مسائلی که در اینجا مطرح است این است که علامه امینی شیوه کارشان چگونه بود ؟ چطور تحقیق می کردند و چطور یادداشت برمی داشتند؟
ایشان کتاب ها را مطالعه می کردند. دفتری داشتند و آنها را یادداشت می کردند. گاهی کتاب کتاب، گاهی موضوع موضوع. یک موضوعی را عنوان می کردند، بعد مدارکش را، جلد و صفحه را آنجا معین می کردند.
و از چیزهایی که همین اواخر دیدم «ثمرات الأسفار» بود که عرض کردم. از قبلی ها دو جلد ضخیم بود به نام «ریاض الانس» آن هم چاپ نشده که بعد ایشان به پاکنویسی الغدیر که مبادرت می کردند از آن یادداشتها استفاده می کردند و منظم می کردند.

ـ آیا ایشان از روش نوین تحقیق، فیش و فیش بندی و جمع آوری اسناد و مدارک استفاده کرده بود؟
خیر، از روش فیش برداری استفاد نکردند. نه ایشان و نه شیخ آغابزرگ با آن همه معلومات و اطلاعات که جمع کرده و ردیف کرده و به هم ضمیمه کرده بود، هیچ کدام فیش نبوده.

ـ علامه امینی علاوه بر این «الغدیر» و «شهداء الفضیلة» که اشاره شد و همینطور «ثمرات الأسفار» که فرمودید، ظاهراً آثار دیگری هم دارند. آیا به خاطرتان هست؟
آنچه الآن به نظرم هست «المطالب العالیة» است که ایشان در مباحث اعتقادی نوشته بودند و خیلی هم برای این کتاب ارزش قائل بودند. خود ایشان خیلی تعریف می کردند و اهمیت می دادند، و مدتها هم گم شده بود که اخیراً باز پیدا شد، و آنهم قابل چاپ است ان شاء الله به توفیق الهی چاپ شود.

ـ چرا بقیه مجلدات الغدیر چاپ نشده است ؟ چون شنیده ایم که شانزده جلد بوده و یا بنا به قولی بیش از این، ولی تنها یازده جلد چاپ شده و بقیه اش به صورت دستنویس باقی مانده است. علتش چیست؟
سفر آخری که آقازاده ایشان آقای حاج آقا رضا امینی به قم آمده بود و ظهر منزل ما بود همین صحبت شد، ایشان می فرمودند که اینها نجف مانده و اصلاً اینجا نیست.

ـ از کتاب های ایشان «سیرتنا و سنتّنا» هم بوده که اینجا مثل اینکه ذکری نشد، راجع به این هم جنابعالی افاضاتی دارید بفرمائید.
در سفری که ایشان به حلب رفته بود و از کتابخانه های آنجا استفاده می کرد، ایشان فرمودند که : کسی از من پرسید شما چرا اینقدر در حبّ اهل بیت مبالغه می کنید ؟ اهل بیت را ما هم دوست داریم، شما هم دوست دارید، شما زیادروی می کنید. و ایشان با او وارد صحبت شده بود. و بعد که ایشان از سفر برگشتند، همان مباحثه و مناظره را منظم کردند و مفصّل، البته دقیق تر، بیشتر و با منابع بیشتری و به صورت کتابی درآمد به نام «سیرتنا و سنتنا» مکرر چاپ شده و ترجمه هم شده است.
و یکی هم «السنة و السیرة» است که این بخش رد وهابیت جلد پنجم الغدیر است که عرض کردم در مورد زیارات و جهات دیگر است. این بخش ـ که همان است که در جلد پنچم بود ـ به صورت جدا و مستقل چاپ شد.
و دیگر «تفسیر سوره فاتحة الکتاب» است. چون ایشان در نجف درس تفسیر داشتند، در منزل تفسیر می فرمودند ـ قبل از نگارش الغدیر که من درک نکردم ـ الغدیر را هم خیلی وقت پیش تألیف کرده اند. چون مرحوم شیخ عباس قمی که در سال 1359 فوت کرده اند، مرحوم آقای امینی مکرّر به من فرمودند که: آقای شیخ عباس میل داشت این کتاب چاپ شود و ببیند و می گفت : چرا الغدیر را چاپ نمی کنی ؟ من دلم می خواهد ببینم ! که از همان وقت آماده بوده و ایشان مشغول بوده اند. و تفسیر سوره فاتحه، آنهم در ایران به چاپ رسیده است، ترجمه اش هم چاپ شده است.
همچنین ایشان می فرمودند که : یک دوره «وسائل» را من زحمت کشیدم تصحیح کردم. رجالش را، اسنادش را و متونش را، خیلی با دقت زیاد تصحیح کردم. در خانه ارزان قیمت قدیمی ـ کلنگی به اصطلاح فارسی ـ بودم، متأسفانه آن کتاب را موریانه خورد.

ـ آیا خودتان در تصحیح یا استنساخ الغدیر نقشی داشتید؟
در استنساخ یک مقداری کمک. گاهی یک رجالی را ایشان می گشتند شرح حالش را پیدا کنند، در رجال اسناد یا امثال اینها، یک مقدار معطل می شدند و پیدا نمی کردند، به من می دادند و می گفتند با فرصت بیشتری من بگردم و پیداکنم و در اختیارشان قرار بدهم و ایشان مشغول کارهای مهم تری می شدند. در جمع آوردی مدارک شاگردان و دستیارانی نداشتند و یک تنه عمل می کردند.

ـ از سفرهای ایشان به کشورهای مختلف، هندوستان و جاهای دیگر، چیزی به خاطرتان هست؟
سفرهای ایشان زیاد نبوده، سفرهای حج بوده مکرر، و اخیراً سفری به هندوستان رفتند چهار ماه طول کشید و به کتابخانه رامپور در منطقه رامپور ـ که پادشاه شیعه بود و کتابخانه فنی ای داشت ـ تشریف برده بودند و وارد بر خود ملک رامپور شده بودند، زمان رضا پدر پادشاه فعلی. و عرض کنم که مدیر کتابخانه سلطنتی آنجا کسی بود به نام امتیاز علی عرشی که «إسناد نهج البلاغه» را نوشته که چاپ شده است، یک سُنی متعصب هم بود و خیلی متکبّر، در برخورد اول با آقای امینی ـ با اینکه مهمان خود آنها بوده ـ برخورد خوبی نداشته و گفت که: حاج آقا رضا (آقازاده ایشان) بمن گفت که مثل اینجا کارمان به سختی می کشد ! گفتم: خوب، ما هم ارباب داریم. بعد ایشان کتاب هایی را که شماره هایش را یادداشت کرده بود، طلبید. وقتی کتاب های خطی را برای ایشان آوردند خطی های کهنه و مهم که جای دیگر کمتر هست ـ ایشان فرمودند که آوردند من نگاه کردم، دیدم اشتباه است، چیز دیگر است این کتاب نیست. به علی عرشی گفتم که این مثلاً تفسیر سفیان ثوری نیست. او همانطور با تبختر گفت : تا حالا که تفسیر سفیان ثوری بوده ! من گفتم : خوب از این به بعد می خواهد تفسیر سفیان ثوری نباشد. بعد گفت : خوب اگر اشتباه است پس چیست ؟ ایشان فرمودند من مراجعه کردم صحیحش را گفتم. یکی دیگر را آوردند باز اشتباه درآمد. گفتم : آقا این اشتباه است، این کتاب نیست. گفت : پس چی است ؟ دقت کردم از مشایخ إسنادش فهمیدم، گفتم : این معانی الأخبار کلاباذی است. سوم، چهارم، همینطور دنبال هم اشتباه درآمد، و این موجب شد که او خضوع کند! و امینی را شناخت و تسلیم شد. بعد گفتند که به او گفتم : مدت کتابخانه که برای مردم باز می شود چقدر است ؟ مثلاً گفت شش ساعت. گفتم : من از جاهای دور آمدم و ماندن من در اینجا خیلی محدود است، این مقدار وقت به درد من نمی خورد. او گفت :چقدر وقت می خواهی ؟ گفتم : چهارده ساعت گفت : اشکال ندارد. من یک نفر را معین می کنم از فردا که شما در بزنید، در را باز کند و چهارده ساعت اینجا تشریف داشته باشید. گفتند، رفتم منزل و فردای آن روز برگشتم و در زدم دیدم خودش آمد و در را باز کرد گفتم که : پس خوب است من کسی را که برای باز کردن معین کردید بشناسم. گفت : آقا خودم هستم در اخیتار شما!

ـ نوشته اند که ایشان به سوریه و حلب هم مسافرت کرده اند؟
بلی، سفرهایی که من رفتم به سوریه و حلب در کتابخانه ظاهریه، خیلی کتاب های قدیمی ارزنده ای بود و ایشان آن وقت، تابستان ایران بود، نامه های مکرر خدمت ایشان نوشتم که : ضرورت دارد شما به اینجا تشریف بیاورید. و می دانستم چه چیزی جلب توجهشان می کند همان را می نوشتم، کتابها را مرتب می نوشتم که فلان کتاب هست به فلان تاریخ، فلان کتاب هست به این مشخصات، خصوصیت مقروّ بر مشایخ، و کتاب های متعدد را اسم بردم و برای آمدن تشویقشان کردم. وقتی به نجف رفتم ایشان از ایران به نجف برگشته بود، فرمودند که : من تصمیم گرفتم سال دیگر بروم به سوریه، و تشریف بردند.