یادداشت‌ها
صفحه اصلی   /   یادداشت‌ها   /   نسخۀ کهن مقتل امیرالمؤمنین علیه السلام لابن ابی الدنیا
نسخۀ کهن مقتل امیرالمؤمنین علیه السلام لابن ابی الدنیا
در مجموعه نسخ عكسى موجود در كتابخانه محقق طباطبائى، عكسى از يك نسخه منحصر به فرد به شماره ۱۶۵ موجود است كه مرحوم محقق طباطبائى از كتابخانه دار الكتب الظاهريه دمشق تهيه كرده و با تحقيقى علمى و دقيق در مجله تراثنا عرضه كرده است.
اين نسخه به شماره ۴۱۳۴، بخشى از مجموعه شماره ۹۵ از صفحه ۲۳۲ تا ۲۵۰ در كتابخانه دار الكتب الظاهريه دمشق نگهدارى ميشود و شامل مقتل أميرالمؤمنين عليه السلام نوشته أبوبكر عبدالله بن محمد بن عبيد بن سفيان بن قيس القرشى الأموى مشهور به ابن ابى الدنيا (۲۰۸ ـ ۲۸۱ هـ) است.
ابن ابى الدنيا چنانكه از منابع شرح حال وى بر مى آيد دانشمند و محدث والا مقامى است كه تربيت چند تن از فرزندان خلفاى عباسى را از جمله معتضد و مكتفى برعهده داشته است. ابن نديم در فهرست خود، از او با عنوان «ورعا زاهدا عالما بالأخبار والروايات» ياد كرده و تاريخ وفات او را چهاردهم جمادى الاولى يا جمادى الآخره ثبت كرده است. بر اساس منابعى كه به زندگانى و ذكر مصنفات ابن ابى الدنيا پرداخته اند از قبيل تهذيب الكمال مزى و سير اعلام النبلاء ذهبى و تاريخ ابن كثير، وى از نويسندگانى است كه آثار بسيارى از خود برجاى گذاشته اند و بنا بر قول ذهبى يكصد و شصت و يك كتاب تأليف كرده است كه از فهرستى كه او ارائه كرده است يكى همين مقتل أمير المؤنين عليه السلام و ديگرى فضائل أميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد.
در كتابخانه ظاهريه، رساله اى از مجموعه شماره ۴۲ به معرفى آثار ابن ابى الدنيا پرداخته و اين رساله را دكتر صلاح الدين منجد با حك و اصلاح و اضافاتى با عنوان «معجم مصنفات ابن أبي الدنيا» در مجله مجمع اللغة العربية دمشق شماره ۴۹ سال ۱۹۷۴ منتشر كرده و بنا بر اين رساله تعداد كتابهاى وى ۱۹۸ عنوان است. بروكلمن هم در تاريخ الأدب العربي تعداد بسيار زيادى از نسخ موجود از آثار ابن ابى الدنيا را برشمرده است.
راوى كتاب حاضر، حسين بن صفوان بن اسحاق بن ابراهيم ابو على برذعى بغدادى متوفاى ۳۴۰ هجرى است. شرح حال وى نيز در تاريخ بغداد خطيب و الأنساب سمعانى و سير اعلام النبلاء و العبر ذهبى آمده و از راويان كتب ابن ابي الدنياست. از حسين بن صفوان نيز محمد بن عبدالله دقاق بغدادى اين كتاب را روايت كرده است.
اين نسخه، از ابتدا افتادگى دارد و مقدار اين افتادگى مشخص نيست. بنا بر نظر محقق طباطبائى افتادگى زيادى دارد و احتمالا اين افتادگى شامل بخش فضائل حضرت بوده است.
نسخه بد خط است و بسيار كم نقطه گذارى شده است. خط نسخه بين كوفى و نسخ است و به گفته محقق طباطبائى به احتمال زياد، مربوط به عهد نزديك به حيات مؤلف است و در زمان املاء نسخه توسط حسين بن صفوان بر شاگردش، كتابت شده است. محقق طباطبائى آن را مربوط به زمانى ميداند كه خط كوفى در مسير تحول به نسخ بوده و هنوز به صورت نهايى اين مسير را نپيموده است.
اين نسخه در فهرست نسخ خطى كتابخانه ظاهريه معرفى شده است: در فهرست تاريخ عش صفحه ۸۲ ، در فهرست تاريخ ريان صفحه ۶۹۰ و فهرست حديث البانى صفحه ۱۴
در انتهاى نسخه دو سماع وجود دارد يكى مربوط به سال ۴۳۸ و ديگرى سال ۴۶۴ هجرى.
براى تفصيل در شرح حال مؤلف ـ مفصلترين شرح حال وى در منابع كهن، در تهذيب الكمال مزى آمده است ـ و شناسايى نسخه به مقدمه مرحوم محقق طباطبائى بر تحقيق اين رساله، در مجله تراثنا شماره ۱۲ سال ۱۴۰۸ مراجعه کنید.