بنیاد محقق طباطبایی مقالات استاد محمدتقی دانش پژوه و محقق طباطبائی
استاد محمدتقی دانش پژوه و محقق طباطبائی
در سال آخر زندگانی مرحوم پدرم، دو بار با او به خانه مرحوم استاد محمدتقی دانش پژوه رفتیم. پدرم با آنکه کم حرف بود و معمولا آرام و ساکت، با آن پیرمرد بسیار سخن می گفت و هر دو از کتابهایی که دیده اند و نتیجه برخی تحقیقاتشان از هم پرسش می کردند و قصه ها می گفتند. آن دو هم زمانی که مرحوم پدرم در ایام تابستان از عراق به ایران می آمد و بیشتر گذرانش در تهران بود، همدیگر را می دیدند و هم وقتی که استاد دانش پژوه به نجف آمد در خانه ما منزل کرد و یادها و یادگارها باهم داشتند. آخرین بار، مرحوم پدرم از یک درختچه ای که در حیاط خانه شان کاشته شده بود بسیار خوشش آمده بود و از من خواست که بعدا سر فرصت یک قلمه از آن را از ایشان بگیرم تا در باغچه خانه مان بکاریم. آن درختچه را استاد دانش پژوه می گفت از سرزمین خودش مازندران آورده است. ایام آخر حیات هر دو دانشمند بود و روزگار نه فرصت نشاندن درختی نصیب کرد و نه فرصت دیداری دیگر. فقط وقتی که کتابخانه مجلس در تهران، بزرگداشتی برای استاد دانش پژوه برگزار کرد، مرحوم پدرم به من که نوجوانی دبیرستانی بودم فرمودند بیا برویم گفتم نمی آیم و درس دارم ـ و چه پشیمانم ـ و ایشان خود تنها برای شرکت در مراسم رفتند. احتمال می دهم این آخرین دیدار آن دو بود. رحمت خدا بر ایشان.
بعد از درگذشت مرحوم پدرم، به دیدار این دوست دیرینش رفتم اما دريغ که استاد دانش پژوه در بستر بيماری بود و گفتگوی وی با زحمت زيادی توأم بود و اين بيماری سخت بود و خانواده و دوستان ايشان برای آنکه پریشانش نکنند خبر فوت پدرم را که در راه شناسایی نسخه های خطی در کتابخانه های مختلفی با او همراه بود، به ایشان ندادند؛ آقای پیش نماز زاده که در کنار ایشان بود نیز از من و برادرم سید جعفر طباطبائی که باهم خدمت ایشان رفته بودیم، خواستند ایشان را مطلع نکنیم.
استاد محمد تقی دانش پژوه در نشريه دانشگاه تهران می نويسد: « از 28 بهمن ماه 1345 تا 9 فروردين 1346 يک هفته ای که در بغداد و کاظمين و نجف و کربلا و 21 روز در مدينه و سپس در مکه بسر بردم و روي هم رفته 23 کتابخانه که نزديک به 27 هزار مجلد کتاب در آنها هست ديدم. اينک سياهۀ پاره ای از مخطوطات اين کتابخانه ها را که از فهرستهای دستی آنها رونويس شده است در اينجا می بينيم. از دوست دانشمندم آقای سيد عبدالعزيز طباطبائی که در اين سفر افتخار همراهی او را داشته ام و در تهيۀ اين سياهه کمکهای شايانی به من کرده است، بسيار سپاسگذارم. ..» (نشریه نسخه های خطی، دانشگاه تهران، دفتر پنجم، کتابخانه های عراق و عربستان سعودی، محمد تقی دانش پژوه، ص 405.)
محقق طباطبايی نيز در اتوبيوگرافی خويش درباره همراهی خود با استاد دانش پژوه می نويسد : « انّ جامعة طهران أوفدت بعثة الی الحجاز عام 1386 هـ . لتصوير المخطوطات و فيها زميلنا خبير المخطوطات المفهرس المشهور الاستاذ محمّد تقي دانش پژوه فمر بالنجف الاشرف و صحبته الی الحجاز و تجولنا في مکتبات الحرمين الشريفين : مکتبة العارف حکمت ، و مکتبة المدينة المنورة ، و المکتبة المحمودية ، و مکتبة الحرم النبوي الشريف، و مکتبة مظهر ، و کان في رباط مظهر ، مقابل البقيع في المدينة المنورة ، و مکتبة الحرم المکي و مکتبة مکة المکرمة في مکة المکرمة .»
(الغدير في التراث الاسلامي ، سيد عبدالعزيز طباطبايی ، دار المؤرخ العربی بيروت ، ص 241).
و نيز در نشريه دانشگاه تهران به همراهی شان در کارها اشاره می کند : « در مرداد 1343 دوست دانشمندم آقای دانش پژوه به تبريز رفته و از کتابخانه های آنجا ديدن کرده و به اندازه ممکن نسخه های نفيس را ديده و يادداشتهای با ارزش و سودمندی فراهم نموده است... پس از آن در تير ماه 1345 اين جانب از طرف کتابخانه عمومی اميرالمؤمنين در نجف برای ديدن کتابخانه ها و عکس برداری از بعضی مخطوطات به تبريز رفتم و کتابخانه های آنجا را ديدم واز مقداری از کتابهای خطی يادداشت برداشتم، از جمله کتابخانۀ خاندان محترم ثقة الاسلام بود که آقای دانش پژوه سال پيش يکبار آن را ديده بود و يادداشتهايی از 33 کتاب و مجموعه آن فراهم کرده بود... اين جانب نيز با فرصت بيشتری بقيه کتابهای اين کتابخانه را ديده و همۀ آن را فهرست کردم » (انتشارات دانشگاه تهران دفتر هفتم ، فهرست نسخه های خطی کتابخانۀ ثقة الاسلام در تبريز ، از سيد عبدالعزيز طباطبائی، ص 531).
استاد ايرج افشار می نویسد: «در طول سالهايی که با محمد تقی دانش پژوه به دنبال نسخه های خطی اين سو و آن سو می بوديم غالب جاها ياد طباطبائی به ميان می آمد و معلوم می شد عاشقانه بدان گوشه ها سر زده بوده است » (کلک ، فرودين 1375 ، شماره 75 ـ 73 ، ص 111).
از جملاتی که استاد دانش پژوه در این دیدار فرمودند این بود:
« آشنايی من با ايشان در تهران آغاز شد، و پس از آن در قم ايشان را ديدم، بعدها در اماکن مشرفه، در عراق با ايشان بيشتر آشنا شدم.
در طول زندگی همۀ سرگذشتمان با هم خاطره است، در همانجا در عراق بود که من مريد ايشان شدم، چه هيچ آخوندی مثل او چنان پر اطلاع نديده بودم، او بی نظير است، برای معرفی وی به خودشان مراجعه کنيد او بهتر می تواند تلاش خود را بازگو کند، البته ايشان نياز به معرفی ندارند، من سفارش می کنم که طلاب قدرش را بدانند».1
کنگره هزاره شیخ طوسی، سال 1348 هـ. ش.، نفر اول از سمت راست نشسته استاد محمدتقی دانش پژوه، نفر اول از راست ایستاده محقق طباطبائی
در حین تنظیم این گفتار در سال 1375 هجری شمسی برای چاپ در یادنامه محقق طباطبائی، خبردار شدم که استاد دانش پژوه در ساعت 10 صبح روز سه شنبه 27 آذرماه دنیای دانش را تنها گذاشته دار فانی را وداع کرد. روانش شاد و خدایش بیامرزاد.

۱. در حین تنظیم این گفتار در سال ۱۳۷۵ هجری شمسی برای چاپ در یادنامه محقق طباطبائی، خبردار شدم که استاد دانش پژوه در ساعت ۱۰ صبح روز سه شنبه ۲۷ آذرماه دنیای دانش را تنها گذاشته دار فانی را وداع کرد. روانش شاد و خدایش بیامرزاد.
نویسنده: سید علی طباطبائی یزدی
دسته بندی مقاله: تراجم و رجال
ثبت نام در خبرنامه