بنیاد محقق طباطبایی مقالات بیان در خدمت ترویج دین
بیان در خدمت ترویج دین

گزارشی از کتاب تجاربي مع المنبر
و ترجمه و تلخیص بخشی از آن
اثر مرحوم دکتر احمد وائلی


بسم الله الرحمن الرحیم
سخن آغازین مترجم
در بارۀ منبر، از جوانب مختلف می توان و باید سخن گفت: تاریخچه، ضرورت، فایده، محتوا، چالش ها، بایسته های علمی و عملی و اخلاقی ، پیوند با دنیای فعلی، و دهها مسئلۀ دیگر.
یکی از پیشکسوتهای ورود به این عرصه، محدث نوری است (1254 – 1320 قمری) که در آخرین ماه های عمر پر برکتش کتاب کم برگ و پربار <لؤلؤ و مرجان> را نگاشت و میراثی ارجمند از خود به یادگار گذاشت، به گونه ای که شاگردان و معاصران و معاشرانش این راه را ادامه دادند، و هر کدام به گونه ای در باب بایسته های منبر سخن گفتند:
# میرزا ابوالفضل تهرانی: تذکرهایی در کتاب شفاء الصدور.
# شیخ عباس قمی: نکات مهمی در کتاب نفثة المصدور، که به ضمیمۀ نفس المهموم منتشر شده است.
# شیخ محمد باقر بیرجندی در کتاب کبریت احمر
و موارد دیگر.
اما در این مسیر، جای یک گروه از نوشتارها خالی بود: تجربه های منبر از زبان اهل آن، به گونه‌ای که افرادی که وارد این میدان می شوند، بتوانند از تجربۀ پیشینیان بهره گیرند و خطاهای آنها تکرار نشود. نیز برای آنکه گامهای عملی در زمینۀ مخاطب شناسی، نیازشناسی آنها، و تشخیص نیازهای صادق از کاذب را به خوبی بردارند.
این خلأ به غلبۀ فرهنگ شفاهی بر فرهنگ کتبی بر می گردد که درنتیجه در بسیاری از موارد، از داشتن تاریخ شفاهی محرومیم.
باری، در میانه این عوامل، کتاب <تجاربی مع المنبر> به عنوان بیان خاطرات و تجربه های یک منبری مبتکر و اثرگذار مرحوم دکتر شیخ احمد الوائلی قابل توجه و خواندنی است.
بیان ایشان نیاز به مقدمۀ طولانی ندارد، جز اینکه تذکر دهم هدفم از تلخیص و تقسیم موضوعی مطالب این کتاب، ارائۀ دیدگاه های مؤلف است، بدون اینکه تأیید تمام مطالب آن مورد نظر باشد. نیز تذکر می دهم که چنین کتابهایی علاوه بر مخاطب اوّل آن، برای شماری از آموزگاران و اساتید، سخنرانان و مدیران فرهنگی نیز مفید تواند بود.
ترجمه و تلخیص نزدیک به یک سوم کتاب، حدود پنج سال پیش آغاز شد، ولی در تراکم کاری مترجم، فراموش شده بود؛ تا این ایام که تقدیر به نشر این یادداشتها رقم خورد.
بازنگری و بازنگاری این سطور، در روز شریف جمعه 23 ماه خدا، ماه رمضان 1436 آغاز شد. و امید دارم به برکت این ایام و لحظات، ابواب برکت بر زندگی فردی و جمعی، علمی و عملی نگارنده و خواننده بگشاید.

در باره شیخ احمد وائلی
و برگی از زندگی خودنوشت او
شیخ احمد وائلی، همان اندازه که برای شیعیان عراقی شناخته شده است، در نظر ایرانیان ناشناخته است. دکتر سید مرتضی موسوی گرمارودی قصیده ای از او در وصف امام امیرالمؤمنین علیه السلام با عنوان <إلی أبی تراب> را به فارسی ترجمه کرده و در مقدمه، شرح حال مختصر او را آورده است. (فصلنامه سفینه، شماره 5 ).
برای حذر از تکرار، از اشاره به آن مطالب چشم می پوشم و به مطالبی اشاره و استناد می کنم که وائلی خود در ضمن کتاب <تجاربی مع المنبر> صفحات 95 تا 125 به عنوان بخشی از زندگی خودنوشت آورده و در مورد افراد یادشده، و ویژگی های خطابۀ آنها به تفصیل تمام سخن گفته و خاطات مفیدی از آنها نقل کرده که خواندنی است. در اینجا خلاصه ای بسیار فشرده از این گزارش نقل می شود.
وائلی گوید: منبر را در حدود سال 1357 قمری یعنی حدود ده سالگی آغاز کردم. ابتدا در خدمت پدرم شیخ حسون سعید بودم که از نیمۀ عمر به خطابه روی آورده بود و پیش از آن به تجارت خرما و حبوبات اشتغال داشت. شوهر عمۀ من مرحوم شیخ محمد علی قسام خطیب انقلاب 1920 میلادی او را تشویق به خطابه و منبر کرد و او پذیرفت. پدرم حافظۀ خوبی داشت، خطبه های امام امیر المؤمنین علیه السلام را بسیار می خواند و هر وقت او را می دیدم، شرح نهج البلاغه را در دست داشت و لذّت خود را از مطالعه و تکرار خطبه های علوی کتمان نمی کرد. او به زبانهای فصحی و عامیانه شعر می سرود و دیوان او را در اختیار داشتم.
با این همه او منبر زیاد نمی پذیرفت. من گاهی در آغاز منبر او مقدمه ای می گفتم و همراه او به خانه باز می گشتم. اما او به من توصیه کرد که از خطبای دیگر بهره ببرم. لذا نزد شیخ مسلم جابری و شیخ محمد کاشی حاضر شدم. هر یک از اینان در منبر، شیوه ای خاصّ خود داشتند. سپس از شیخ جواد قسام (برادرزاده و داماد شیخ محمد علی قسام)، سید باقر بهبهانی تلمذ کردم. اما بیشترین تلمذ را در محضر شیخ محمد علی یعقوبی و شیخ محمدعلی قسام داشتم. یعقوبی ادیبی بسیار توانا بود و بر تاریخ تسلّطی شگفت داشت. اما قسام بر عکس یعقوبی معاشرت چندانی با مردم نداشت. همچنین از خطیب سید حسن شبر و شیخ عبود نوینی و شیخ مهدی بدیری بهره بردم.
در این مجالس گاهی به نقل مراثی و نقل های ضعیف اعتراض می کردم، زیرا بر صحت سندی هر مطلب و سازگاری آن با عقل تأکید داشتم. همچنین تأکید داشتم که از کتابهای متوسط و ضعیف نقل نکنم. این مسائل، اندک اندک اندیشۀ اصلاح منبر حسینی را در من تقویت می کرد.
برای رسیدن به این هدف، چند گام برداشتم:
1.از خود سازی شروع کردم. برای این کار، در حوزه و دانشگاه همزمان درس خواندم. در خدمت اساتیدی همچون: شیخ محمد سعید مانع، شیخ علی ثامر، شیخ محمد فرزند شیخ الشریعه، شیخ عبدالمهدی مطر، و دیگران.
2.دیدم که مبنای اصلی منبر صحیح، تفسیر قرآن است. لذا به علوم قرآنی روی آوردم. و به تدریج مناهج و رویکردهای مفسران را شناختم که اثر زیادی در منابر من داشت.
3.جامعیت در علوم مختلف، یعنی آشنایی گرچه مختصر با دانشهای مختلف قدیم و جدید. این امر برای خطیب ضروری است، به دلیل تنوع مخاطبان و سطح علمی و نیازهایشان.
4.تمرین عملی برای بیان مطالب صحیح در عین آرامش، و رعایت متانت در برابر شبهات مختلف علمی و عقیدتی یا انحراف های عملی. باید بپذیریم که دیگران ابزارهای تبلیغاتی در اختیار دارند که ما از آن محرومیم. لذا باید به این اندرز الهی گوش فرا دهیم که فرمود: <إذا مرّوا باللغو مرّوا کراماً>. و نصیحت امام امیرالمؤمنین علیه السلام را به گوش جان بشنویم که فرمود: <عاتب أخاک بالإحسان إلیه، و اردد شرّه بالإنعام علیه>.
5.امانت در نقل و آرامش در نقد را باید در عمل آموخت و تمرین کرد. باید حق را بپذیریم گرچه به زیان شخصی ما باشد. تسلّط بر نفس، نقشی بس مهم در ادای حقایق به دیگران دارد.
6.کوشیدم در جهت حلّ مشکلات انسانی بکوشم. زیرا مهمترین هدف منبر، انسان سازی است. ما باید راه را به افراد نشان دهیم و آنها را به اختیارشان بسپاریم.
7.کوشیدم هر چه می گویم، خود بدان عامل باشم. این حدیث شربف علوی را که در نهج البلاغه است، نصب العین خود قرار دادم. فرمود:
<من نصب نفسه للناس إماماً فلیبدأ بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره. و لیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه. و معلّم نفسه و مؤدّبها أحقّ بالإجلال من معلّم الناس و مؤدّبهم>.
شاید نشناختن آفات، سبب شده بعضی از منابر، چندان مؤثر نشود.
8.به برادران خطیب توصیه می کنم که از منظومۀ عقاید حقه – از امیر مؤمنان تا امام عصر علیهم السلام – غفلت نکنند، و منبر را بدون نام و یاد سیدالشهداء و اشک ریزی بر مصائب حضرتش پایان ندهند. این خونی است که همواره باید جوشان بماند، و اشکها در این درگاه هماره باید ریزان باشد. آنان جایگاه خود را به عنوان حاملان مهمترین پیام الهی – که هدایت به راه ثقلین: قرآن و عترت است – نیک بشناسند و پاس دارند. و خود را از این مسیر، دور ندارند.


مقدمه مؤلف
زبان گویای ثقلین
امام حسین علیه السلام صدای حقّ و عدالت و آزادگی است. تمام دشمنان حق همچون بنی امیه در صددند که این صدر را خاموش کنند، با شمشیر یا زبان یا قلم. اما این صدا، همواره بر می آید، به شیوه های مختلف، از جمله با ابزارهایی مانند منبر و کتاب و شعر.
در این میان، منبر، بیشترین رواج و گسترده ترین اثر را دارد. بدین روی، باید اهل منبر این ابزار مهم ترویج دین را ارج نهند و در گسترش نتایج مثبت آن بکوشند. رسول خدا صلی الله علیه و آله مردم را به کتاب و عترت – توأمان – سپرد، تا کتاب، به مجموعۀ مفاهیم نظری منحصر نشود و در گوشۀ قفسه ها باقی نماند، بلکه نمونۀ مجسّم آن نیز همواره فرادید مردم باشد.
منبر، زبان گویای این دو یادگار ماندگار پیامبرِ رحمت است. منبر، جایگاه تحریک احساسات و عواطف نیست، بلکه بیانگر صدای کربلا است که صدایِ انسانیت مظلوم در گذر زمان است. برای رسیدن به این هدف، باید اهل منبر جایگاه خود، مخاطبان سخنشان، بایسته های تبلیغی، چالش های پیش روی و راهکارهای حلّ آنها را بشناسند.
بدین روی، نباید کار خود را به یک مجلس یکطرفه (گفتن از یک سوی و شنیدن از سوی دیگر)، آن هم محدود به ده روز از سال، منحصر بدانند.

دو نگاه به منبر
منبر را می توان فقط وسیلۀ ارتزاق پنداشت. با این نگاه، تمامِ آن همه ایثارها و فداکاری های شهدای بیمانند عاشورا، وسیله ای برای رسیدن چند فرد معدود به دنیایی محدود و بی ارزش می شود.
اما می توان آن را ظرفی برای ابلاغ پیام رسالت رسول خدا دانست که خود فرمود: <حسین منّی و أنا من حسین>، پیامی که حیات بخشی برای انسانها در همۀ روزگاران است.

پاسخ به یک پندار
برخی می پندارند که هر کس مدت زمانی بیشتر در این سنگر خدمت کند، فقط به دلیل این عامل، برای تشخیص بایسته ها و چالش ها شایسته تر است. این پندار، نادرست است، به چند دلیل:
1.برخی از مبتدیان، به دلیل احساس ضرورت نوآوری، به نکاتی می رسند که دیگران نرسیده اند.
2.بجز امور ثابت که تغییرناپذیر است، شیوه های بیان در طول زمان، همراه با تغییرات پر شتاب نسلها و ویژگی آنها، تغییر می کند.
3.منبر یکی از نیازهای همیشگی مردم است. لذا به بعضی از احکام شباهت دارد که اصل آن ثابت می ماند، ولی مصداق های آن تغییر می کند. لازمۀ مواجهۀ صحیح با این تغییر، شناخت دقیق آن است.
4.نظرات گروهی به صواب نزدیکتر است تا نظرات فردی. امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: <من شاور الرجال شرکها فی عقولهم>. این مشاوره به بازنگری مداوم می انجامد تا بتوان همراه با امواج زندگی به خوبی پیش رفت.
انگیزۀ نگارش این کتاب و موانع آن
بر این مبنا، بسیاری از برادران اندیشمند دینی، از من خواستند که تجربه های خود در این وادی را بنگارم و تصوّر خود از واقعیت های فعلی منبر و امید و آرزوهایی را که برای آیندۀ آن دارم، بنویسم.
مدتها در قبول این خواسته تردید داشتم، به چند دلیل:
اولا: لازمۀ این امر، بیان برخی موارد بود که شبهۀ اعجاب به نفس را بر می انگیخت، در حالی که من هیچ ادعایی بر این امر ندارم.
ثانیا: آنچه را که در ذهن داشتم، ساده تر از آن می پنداشتم که به نگارش نیازمند باشد.
ثالثا: منبر، از امور روزمرّه است که غالباً از طریق ثبت صوتی و تصویری پیش می رود. آیا چیزی برای نوشتن می ماند؟
این عوامل، مرا از نگاشتن باز می داشت. اما اصرارها از هر سو فزونی گرفت. من لَختی دیگر اندیشیدم و چند عنوان نوشتم تا ذیل آنها مطالبی به شکل مکتوب، به آیندگان بسپارم.

چند نکته برای توجّه
نکاتی که خواننده باید به آن توجه کند:
1.سرعت جریان عمر، مرا بر آن داشت که این مطالب را در کمال سرعت و اختصار – یعنی بسیار تلگرافی – بنویسم و فرصتی برای بازنگری در آن نیابم. از این روی، پیشاپیش هر گونه خطا، ناپختگی، قصور در بیان تمام جوانب و نارسایی ها را می پذیرم. به هر حال، درست گفته اند که: <ما لا یدرک کلّه لا یترک جُلّه>.
2.برخی از این مضامین به تازگی برایم روی داده و بعضی دیگر را از روی حافظه می نویسم، آن هم در سنّ بالای پنجاه سالگی. لذا از خلل و سهو و نقصان خالی نیست، چرا که در زمان خود، آنها را ثبت نکرده بودم. تنها به این دلخوشم که تمام این مضامین، به ارزش های انسانی پیوند می یابد که کمتر در معرض تغییر قرار می گیرد.
3.تمام مطالب را در کمال اختصار نوشتم، به دلیل اینکه فرصت خاصّی برای نگارش نداشتم. امیدوارم اخلاصِ درون، ایجاز نوشته ها را جبران کند.
4.با ترسیم اجرایی و عمل بعضی از مفاهیم نظری، کوشیدم که آن مفاهیم را در ذهن خوانندگان استوار سازم. از این روی، بیان این نمونه های عملی به معنای انحصار تمامی آن مفهوم نیست. طبعاً خوانندگان فاضل، نمونه هایی بهتر برای آن مفاهیم می یابند که به عنوان گامهای بعدی در نظر می گیرند.
5.این شیوۀ نگارش در باب منبر، تا آنجا که خبر دارم، کاملاً ابتکاری است. من هیچ تجربه ای پیش از این کار در این موضوع سراغ ندارم. بدین جهت باید آن را گام اول دانست، که طبعاً امکان خطا در آن کم نیست.

درخواست از فاضلان
اینک، از فضلایی که در خود، امکان و قدرت نگارش در این موضوع و به این شیوه سراغ دارند، می خواهم که تجربه های خود را بنویسند، بدون اینکه به نوشته ای ایده آل بیندیشند که آرزویی دست نیافتنی باشد.
به هر حال، نوشته، هرچه نارسا باشد، نبودِ آن نارساییِ بیشتر در پی دارد. از سوی دیگر، وقتی تجربه ها کنار هم قرار گیرد، به تکامل می رسد و راهکارهای مفید از دل آن پدید می‌آید.
فاضلان گرامی در این کار به عطای حضرت ابوالشهدا صلوات الله علیه امیدوار باشند که سرچشمۀ جوشان خیر و برکت است.
و الحمد لله الذی هدانا لهذا و ما کنّا لنهتدی لولا أن هدانا الله.

بخش اول
تصوّرات عمومی از منبر
تصور شیعیان
منبر حسینی در نظر شیعیان چند گونه تصور می شود:
1.جایگاهی برای بیان دین به شیوۀ علمی صحیح که بدون آمادگی لازم علمی و عملی نمی توان بدان دست یافت.
2.محلّی برای دست یابی به اجر و پاداش اخروی محض، بدون توجّه به مخاطب و زمان و هدف.
3.مکانی برای دیدار دیگران و اجتماع دوستان و بستگان که هر سال، یک یا چند بار تکرار می شود.

تصور غیر شیعیان
نگاه غیر شیعه به منبر حسینی را دو گونه می توان بیان داشت:
1.برخی از آنها منبر را محلّی می دانند که می توان عقاید و دیدگاه علمی شیعه را به روشنی دید تا امکان تحقیق و مقایسه میان <آنچه به شیعه نسبت داده می شود> با <آنچه در واق هست> به دست آید. اینان کاوشگران منصفی هستند که در پی یافتن حقیقت، به منبر روی می آورند.
2.برخی دیگر از آنها، با تعصّب تمام، فقط به دنبال لغزش، نارسایی در بیان، خطا و غلط هستند تا مادّه ای برای دامن زدن به اختلافها به دست آورند. در این میان، منبرهایی که شتاب زده و بدون آمادگی علمی لازم تهیه و بیان می شوند، برای چنین گروه هایی خوراک مناسب در بر دارد.

پیامدهای عدم دقّت
در موارد متعدّد، نوارهایی از خطیبانی با گرایش سلفی دیده ام که ابتدا گوینده به عنوان عالِم شیعی معرفی شده و سپس مطالبی از منابع اهل تسنن در ضمن بیانات او نقل شده که در آن منابع وجود ندارد. آنگاه از آن مطالب نتیجه بگیرند که: علمای بزرگ شیعه دروغ می گویند!
همین گونه، آمارهایی در زمینۀ جامعه شناسی و مانند آن که درست نباشد؛ و همان نتیجه گیری از آنها.
در حالی که آن گوینده فقط لباس روحانیت بر تن دارد، و تلفّظ پاره ای از واژه ها را فرا گرفته، نه اینکه علمی را ژرف فرا گرفته باشد.
وقتی در این موارد به ما گفتند: منابر شما اینها است، گفتیم که هر گروهی افراد شاخص در علم و عمل دارد، و در میانشان، شمار اندکی از این گونه افراد نیز دیده می شود. حتی یک بار که به یکی از این معترضان چنین گفتم، به من گفت: چرا اینان را از منبر باز نمی دارید؟ گفتم: به این دلیل که نیروی اجرائی در اختیار نداریم.

سنگینی مسئولیّت
به هر حال، باید دانست که منبر، مسئولیّت بزرگی بر عهدۀ ما می نهد: مسئولیّت کلام و اهمیت اندیشه، که تمامیِ ما را هدف می گیرد. این در دنیایی است که به یک دهکدۀ کوچک تبدیل شده که سخن و اندیشه به سرعت برق در همه جای آن می پیچد. از سوی دیگر دیدگان جهانیان به ما دوخته است که آیا ما افراطی هستیم یا معتدل؟ و سخنان ما را رصد می کنند تا یک کلمۀ ناروای آن را بهانۀ تبلیغات منفی خود قرار دهند و جامه هایی را برای بهانه جویی بر سر نیزه کنند.
بدین روی، با منبر نمی توان سرسری برخورد کرد، و ضوابط و قیود علمی و عملی را در آن نادیده گرفت، در حالی که امروز می توان تمام منابر – و حتی تمام گفت و گو های خصوصی – را ضبط کرد و در تمام جهان گستراند.
کلام جاودانۀ امام امیر المؤمنین علیه السلام هشداری است به همگان که می فرماید: <الکلام فی وثاقک ما لم تتکلّم به؛ فإذا تکلّمت به صرت فی وثاقه> (کلام در بند توست، تا زمانی که آن سخن را نگفته ای. اما هنگامی که سخن را گفتی، تو اسیر کلام می شوی).
اهمیت این هشدار، با توجه به عواملی که کلمات را تحریف شده به جهان عرضه می کند، افزون می شود.

مثالی برای عدم دقت منبر و پیامدهای آن
برای جملۀ اخیر خود، مثالی می آورم، به عنوان نمونه ای از انبوه مثالهایی که در ذهن دارم.
در سالهای اخیر، گروه هایی از مهاجران عراقی در شهرهای بزرگ اروپایی زندگی کرده اند و می کنند که بیشتر آنها شیعه اند. اینان مجالسی برپا می دارند که برخی از افراد فرقه های افراطی غیر شیعه نیز در آنها حضور می یابند، فقط برای اینکه دلیلی بر تکفیر شیعه، از آنها بجویند.
مثلاً جزوه ای به عنوان نگارش <ابو قتیبۀ فلسطینی> به دستم رسید که نویسنده اصرار تمام دارد تا ثابت کند که شیعیان یهودی هستند و حتی امامان ما نیز به حکم یهود عمل می کنند. دستاویز آنها بر این سخن، روایتی است که در کتاب کافی آمده، به این مضمون که امام مهدی علیه السلام پس از ظهور، به شیوۀ سلیمان و داوود علیهما السلام قضاوت می کند.
نویسنده پس از نقل این روایت می گوید که قضاوت داوود و سلیمان به آیین تلمود بوده است، پس مهدی – به عقیدۀ شیعه – به آیین تلمود قضاوت می کند که شیوۀ یهود است.
پاسخ به این مدّعا آن است که روایت به آیۀ کریمه نظر دارد که در سورۀ انبیاء آمده است:
<و داوود و سلیمان إذ یحکمان فی الحرث و کنّا لحکمهم شاهدین. ففهّمناها سلیمان و کلّاً آتینا حکماً و علماً> (انبیاء، 78).
شأن نزول آیه – چنانکه در تفاسیر آمده – می رساند که حضرات داوود و سلیمان علیهما السلام قضاوتی کردند که یا باید حکم خاصّی به دقّت اجرا می شد یا با کمی گذشت به شیوه ای دیگر عمل می شد. البته هر دو درست بود، نه اینکه یکی از آنها غلط باشد. امام معصوم علیه السلام می فرماید: وجه شباهت امام مهدی به داوود و سلیمان علیهم السلام این است که حضرتش نه بر اساس بیّنه، بلکه بر مبنای علم صحیح الهی خود قضاوت می کند.
در اینجا باید به این نکته دقت شود که حضرات داوود و سلیمان علیهما السلام در شمار پیامبران خدایند که به آنها وحی می شد و معصوم بودند و حرمت گزاریِ آنها بر تمام مسلمانان واجب است. این روایت نیز در بیان فضیلتی از فضائل این دو بزرگوار است که دنیا لیاقت نداشت تا چنان شیوۀ قضاوتی پیشرفته و آسمانی را شاهد باشد. لذا اجرای این شیوه به زمان ظهور موکول شد.
هدف از بیان این مثال، آن بود که تذکر دهیم هر کلمه ای بر زبان می رانیم، به دقت رصد می شود. پس باید با دقت تمام و مسئولیت شناسیِ شایسته سخن گوییم.

تکرار و تأکید
سخنان من فتح بابی بود برای آن که دیگر دلسوزان در این مورد، راهکارهایی ارائه کنند.
بار دیگر تکرار و تأکید می کنم که منبر، رسانه ای نیست که در انحصار شیعه باشد، بلکه مدخلی مهم برای شناخت ما و پژوهش در هویت ما و آزمون توان فکری و تعیین گرایش های ما است.
شیعه – به دلایلی که در جای خود گفته می آید – از نخستین روزها در معرض برخوردها بوده؛ لذا جایگاه منبر در آن اهمیت فراوان دارد. در عین حال، از یاد نبرده ام که دیگران بسیار بهتر از ما، امکان کنترل منابر خود را دارند.
ما باید این رسانه را – که عمده ترین رسانۀ ما است – به درستی کنترل کنیم، چرا که منبر غیر مسئولانه می تواند نه تنها مفید نباشد، بلکه دری از دوزخ بر روی ما بگشاید. بدین روی، به هیچ وجه سستی در این کار، از هیچ فردی از ما، روا و پذیرفته نیست. هرگز سزاوار نیست که ما را به قربانگاه ببرند و ما بی خبر باشیم.
بعلاوه، ما سرمایه ای نفیس و بی مانند از میراث فرهنگی آل محمد صلوات الله علیهم اجمعین در اختیار داریم که باید ظرفی مناسب برایش بسازیم تا شکر این نعمت را ادا کرده باشیم؛ مبادا به کیفر کفران این نعمت والا گرفتار شویم.

بخش دوم
اخلاق منبر
هر کاری که بدون جوهر اخلاق انجام گیرد، پیکری بی جان خواهد بود، خصوصاً کار دینی، از آن روی که اخلاق در کار دینی ضروری ترین عنصر است، چرا که روح دین است و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: <انما بعثت لأتمّم مکارم الأخلاق>
به نظر نگارنده، مهمترین بایسته های اخلاقی منبر نکات زیر است:
1.اخلاص
کار منبر را باید فقط برای خدا و در راه او در نظر گرفت. اگر منبر از این هدف منحرف شود، به دکّانی برای عرضۀ یک کالا یا ابزاری برای کسب وجهه در نظر عامّۀ مردم بدل می گردد که هدفی زوال پذیر است، چرا که با مقصدی زوال پذیر ارتباط دارد.
اما اگر به مقصدی دائم پیوند یافت، جاودانه می شود و به کمک منبع الهی الهام، دشواری های آن آسان می گردد.
البته انتظار رزق داشتن از یک کار مشروع، خطا نیست. اما در این مورد نباید رزق دنیوی هدف اساسی باشد، بلکه باید آن را هدف فرعی دانست.
2.توجه به منافع عموم
گوینده باید منافع عموم مخاطبان را در نظر گیرد، نه گروه خاصّی را. گوینده باید مشعلی برای مردم بر افروزد که راه به آنها نشان دهد، نه این که به گروه محدودی بیندیشد.
3.توجه به کیفیت نه کمیت
گوینده می تواند به کمیت و اکثریت بدون هدف بیندیشد تا به جایگاهی نزد آنها دست یابد. اما باید به جای آن، به کیفیت برتر بیندیشد تا سخنانی ماندگار و مفید و راهگشا ارائه کند. باید دانست که تعداد جمعیتی که پیرامون یک معرکه گیر جمع می شوند، همیشه بیشتر از گروهی است که در سخنرانی علمی در مورد نظریۀ نسبیت اینشتین گرد می آیند.
در عین حال، می توان بحث علمی را به گونه ای بیان کرد که به کار شمار زیادی از افراد بیاید، بدون اینکه هدف، ارضای نیازهای کاذب آن جمع فراوان باشد.

بخش سوم
نکاتی مهم در بارۀ خطیب و خطابه

مقدمه
برخی از منابر، ویژگی های مناسب را واجد است، ولی منبر در وضع فعلی بطور اغلب، جامعیت ندارد. یعنی – با وجود بالا رفتن محتوای فرهنگی آن – هنوز در بسیاری از جوانب که تغییرات زمان می طلبد، نارسا است، مانند: آشنایی اهل منبر با زبانهای خارجی، فرهنگ جهانی، کلیات علوم جدید و گرایش های فکری روزآمد. واقعیت اهل منبر – که خود من یکی از آنها هستم – نشان می دهد که دستاوردهای ما، در این زمینه ها اندک است.
امتیاز منبر نسبت به دیگر رسانه ها
منبر، امتیازی بر دیگر رسانه ها دارد، بدین سان که معرفت را به اذهان مردم می رساند، به کمک ابزاری که در رسانه های دیگر نیست، یعنی انتقال فرهنگ عاشورا و مقدّسات آن.
اما آنچه این رسانه را امتیاز می بخشد، ژرف نگریِ خطیب و تیزبینیِ اوست. در این میان معدودی از اهل منبر را که چنین نیستند، نباید بر اساس آنها در مورد تمام خطبا حکم کرد.

تعریف خطابه
خطابه در نظر اهل لغت، نامی است برای کلام، یا کلام منثور مسجّع و مانند آن. اما دانشمندان علم منطق آن را صنعتی می دانند که به وسیلۀ آن می توان عموم مردم را در امری که حصول تصدیق به آن به قدر امکان انتظار می رود، قانع سازند. این مضمون تعریف شیخ محمدرضا مظفر در کتاب المنطق است.
در نظر دانشمندان زبان شناسی خطیب، ناقل کلام یا فردی خوش بیان است که باید برخی مطالب را به مردم برساند تا آنان را نسبت به آن موارد قانع سازد.
خطابۀ حسینی نوع ویژه ای از خطابه است که مصداق معنای کلّی خطابه است، با هدف القای <ایمان به مضامین مربوط به رویداد کربلا> انجام می شود؛ شامل مقدمات، جزئیات حوادث، پیامدها و ...

دو گروه مخاطب منبر حسینی
برخی از مخاطبان منبر حسینی مسلمان نیستند. برای آنها باید روشن کرد که بنی امیه ساده ترین مفاهیم انسانی را زیر پای خود نهادند و کارهایی مرتکب شدند که حیوانات وحشی نیز انجام نمی دهند.
اما برای مسلمانانی که مخاطب این منبر هستند، می گوییم که نهضت حسینی با هدف امر به معروف و نهی از منکر روی داد، در برابر هجومی که اصل اسلام را هدف گرفته بود. بدین روی، به مقدمات زیادی برای توجیه نیاز ندارد، به ویژه وقتی با کلام رسول خدا روبروییم که امام حسین علیه السلام را <سید شباب اهل الجنة> می داند، چنان که محدثان فریقین روایت کرده اند.
طبعاً ممکن نیست که سیادت اهل بهشت را کسی واجد باشد، مگر آنکه ویژگی های رفتاری اسلامی را در بالاترین درجه دارا باشد.
به دلیل همین نکات، اهمیت موضوع خطابۀ حسینی و بُعد رسالتی آن روشن می شود.

ویژگی های خطیب
وقتی دانستیم که خطیب، فردی با قدرت حسن خطابه است، ویژگی های زیر را در او می جوییم:
1.روش طرح مطلب
این نکته اثری مهم بر شنونده دارد و جایگاه خطیب را نزد آنان بالا می برد. خطیب باید مطالب را در عبارت های مناسب و پیراسته، به دور از نارسایی و ادعای ناروا بیان دارد و از زیبایی های کلامی بهره گیرد. شعرهای زیبا و مؤثر در طول تاریخ، بدین گونه اثر خود را نشان داده اند، از جمله چند بیت که متمم بن نویره در رثای برادر خود مالک بن نویره سرود:
لقد لامنی عند القبور علی البکا
رفیقی لتذراف الدموع السوافک
و قال أتبکی کلّ قبر رأیته
لقبر ثوی بین اللوی فالکادک
فقلت له إنّ الشجا یبعث الشجا
فدعنی فهذا <کله قبر مالک>
این مرثیۀ منظوم در کتاب الاغانی ج 15 (ضمن شرح حال متمم)، الکامل نوشته مبرد و دیوان الحماسه ابوتمام آمده است.
در نثر نیز بالاترین نمونه های آسمانی را در آیات قرآن و احادیث پیامبر و اهل بیت علیهم السلام می توان یافت. به هر حال، باید جامۀ لفظ را به اندازۀ معنا بر تنِ سخن کنیم، نه کمتر و نه بیشتر. این نکته در مقبولیت خطابه و خطیب، نقش اساسی دارد.
یکی از ویژگی های این نکته، ارتباط مطالب با موقعیت و وضعیت مجلس و شنوندگان است. مثلاً مردم عادّی مسلمان در زمینۀ مسائل فقهی، فقط حکم شرعی را نیاز دارند، نه ادلّۀ فقهی و اصولی آن را. خطیب توانا کسی است که بتواند این گونه مهارت ها را – از منابع آن، به ویژه از اساتید فنّ – صید کند و فراچنگ آورد.
2.گزارش شرکت کنندگان در بزرگداشت رویداد کربلا
خطیب باید از گروه هایی غیر از شیعه و مسلمانان که در بزرگداشت رویداد کربلا کوشیده اند و می کوشند، یاد کند. این کار، معنای پیشواییِ حضرت سید الشهدا صلوات الله علیه برای تمام مردم را استوار می سازد، مانند اقامۀ عزای حسینی توسط فاطمیان، آل بویه، حمدانیان و برخی از حاکمان غیر مسلمان هند.
نیز: گزارش خبر رأس الجالوت، دانشمند یهودی که در مجلس اموی گفت: <میان من تا داوود پیامبر، هفتاد نسل فاصله است. اما یهودیان مرا بزرگ می دارند. چگونه شما فرزند دختر پیامبرتان را بدین گونه می کشید؟>
کلمات دانشمندان منصف اروپایی در بارۀ عظمت شهدای کربلا نیز قابل یادآوری است، تا تصور نشود که سخن ما بر اساس تعصب مذهبی بیان می شود.
3.بیان ادلّۀ مشروعیت عزاداری بر امام حسین علیه السلام
شنوندۀ مسلمان باید در حالی در مجلس سوگواری شهیدان کربلا حضور یابد که بصیرت تمام نسبت به حقانیت و مشروعیت کار خود داشته باشد، بلکه باید بر اساس مبانی استدلالی بداند که سوگواری و گریه بر تمام مردگان مباح است؛ چنان که رسول خدا برای عموی خود ابوطالب، جناب حمزه، شهدای مؤته و فرزندش ابراهیم گریست؛ حضرت سیدة النساء بر عمویش حمزه گریست؛ و پیامبر مردم را به گریستن بر جناب حمزه امر فرمود.
این شیوۀ مردان و زنان صحابی نیز بود. عمر بن خطاب برای برادرش زید، عایشه بنت ابی بکر در کنار قبر برادرش عبدالرحمن، خنساء صحابی بزرگ بر فرزندان خود گریستند. این سیرۀ اصحاب بود، چنانکه مرحوم علامه امینی در الغدیر جلد ششم و مبرّد در کتاب التعازی و المراثی آورده اند.
ابن عساکر از عکرمه خادم ابن عباس روایت کرده که گفت: <شگفتا از گفتار مردم که می پندارند عمر بن خطاب مردم را از گریه بر مردگان بازداشته است، در حالی که هفت روز بر خالد بن ولید در مدینه گریست، همراه با زنانی که گریبان چاک می زدند و به روی خود می زدند. و در خلال این روزها، سوگواران را اطعام می کردند، بدون آنکه عمر، آنها را از این کار بازدارد.>
این خبر را بلاذری نیز در کتاب انساب الاشراف ضمن شرح حال خالد بن ولید آورده است.
بیان این گونه اخبار، راه را بر اعتراض غیر شیعیان نسبت به سوگواری حضرت سید الشهدا علیه السلام می بندد.
همچنین نقل نظرات دانشمندان متسنّن در باب جواز جنگ با یزید اموی، از جمله: کیاهراسی، ابن مفلح، حسینی، ابویعلی حنبلی، آلوسی و مانند آنان. (بنگرید: حیاة الحیوان دمیری باب فهد، مقتل الحسین علیه السلام سید عبدالرزاق مقرّم).
این نظرات، بدان روی اهمیت دارد که در نظر برخی از اهل تسنن – حتی پاره ای از خواصّ و دانشمندان آنان – هر کس به هر شیوه ای به حکومت دست یافت، تقدّس یافته و نمی توان با او جنگید.
به عنوان مثال، اسفرایینی گوید: امامت با زور و سلطه منعقد می شود، گرچه برای فردی فاسق یا جاهل یا عجمی باشد!
اسفرایینی به حذیفه نسبت داده که از زبان پیامبر می آورد که فرمود: <پس از من فتنه هایی خواهید دید. گفتند: در آن مورد چه دستوری به ما می دهید؟ گفت: حق را به کسی بدهید که بر شما حاکم است!>
آنگاه اسفرایینی افزوده که این گونه برخورد، اصلی بزرگ از اصول مهم اسلام است!
این گونه آراء – که علامه امینی به تفصیل در جلد هفتم الغدیر به نقل و نقد آنها پرداخته – نشان می دهد که تنها عامل توجیه مردم برای تمجید یک حاکم و کارهایش – خوب یا بد – همان حکومت اوست، به هر شیوه که بدان برسد، گرچه بناروا یا به زور و قهر و کودتا باشد.
به همین دلیل، در آن گونه محیط ها، حتی بیان مطالب مستند تاریخی که زشتی های آنها را بر ملا می سازد، گوینده را در معرض اتهام <دروغ گویی> قرار می دهد. لذا شگفت انگیز نیست که متوکّل عباسی را – با آن همه فسق و فجور و جنایت – به عنوان <محیی السنة و ممیت البدعة> بستایند. تا آنجا که (به روایت مسعودی در مروج الذهب جلد دوم، ضمن شرح حال متوکل)، بُحتری در رثای متوکل بسراید:
هکذا فلتکن منا یا کرام
بین نای و مزمر و مدام
بین کأسین أردیاه جمیعاً
کأس لذاته و کأس الحمام
تبیین این معانی، از یک سوی به مطالعات ژرف، و از سوی دیگر به سلیقه در بیان آنها نیاز دارد.
4.حسن خطبه
حسن خطبه شامل چند مفهوم است: حسن مفردات و حسن تعلیل. نکتۀ مهم این است که نباید رویداد کربلا را در یک فضای شخصی محصور کنیم. ظلمی که بر حضرتش روا داشتند، نه بر شخص ایشان بود، بلکه بر انسانیت رفت. حضرتش چنین دید که مبانی جاهلی مخالف انسانیت است. متون کلمات امام حسین و دیگر یاران ایشان می رساند که به این امر می اندیشیدند. قصۀ ارینب بنت اسحاق و محور قرار دادن آن در قضیۀ کربلا، رویکرد انحرافی است، بلکه سخن از بازگشت امت اسلام به فضای جاهلیت بود با توجیه غلط آیات و جعل احادیث.
کار به آنجا کشید که یزید با داعیۀ خلافت رسول الله این بیت های عبدالله بن زبعری را به عنوان عقیدۀ خود می خواند:
لعبت هاشم بالملک فلا
خبر جاء و لا وحی نزل
بیهقی پس از نقل این بیتها، می نویسد که یزید با خواندن این بیتها، علاوه بر فجوری که در قتل اهل بیت مرتکب شد، به کفر نیز روی آورد.
دیگر امویان نیز چنین مطالبی بر زبان آوردند. مثلاً این بیت که ابن سعد در طبقات، فصل مقتل الحسین علیه السلام نقل کرده است که ابتدا گفت: <ثار بثارات بدر>، آنگاه این بیت را خواند:
عجّت نساء بنی علی عجّة
کعجیج نسوتنا غداة الارنب
لذا ما قصد نبش قبر نداریم و نمی خواهیم خود را به مباحث تاریخی گذشته سرگرم کنیم. ما می خواهیم بدانیم که تفسیر صحیح اسلام کدام است، مبنای اموی یا مبنای علوی. مبنای اموی آن است که جامۀ خارجی گری را بر تنِ <سید شباب اهل الجنة> می پوشاند، یعنی رسماً و با افتخار، رو در روی پیامبر رحمت و هادی امت می ایستد.
محرومیت امت از زندگی صحیح انسانی که معلول حاکمیت فرهنگ اموی است، ما را بر آن می دارد که بر تکرار رویداد کربلا تأکید کنیم.
به این حدیث دقت کنید.
راوی گوید: امام صادق علیه السلام به یاران خود فرمود: شما مصائبی را که بر ما رسیده، حقوق ما را که از ما گرفتند، و دست ما را از آن تهی کردند، یاد می کنید. گفتند: آنها را یاد می کنیم و می گرییم. فرمود: <طوبی لریحکم و أرواحکم، ضمنت لکم بضمان الله و ضمان رسوله و ضمان علی بن أبی طالب. فأعینونا علی تلک بورع>
این حدیث را شیخ طوسی در امالی ج 1 رقم 35 آورده، چنانکه در عبرات المصطفین ج 1 ص 247 از آن نقل شده است. پیوند میان گریه بر مصائب اهل بیت با ورع و ضمانت امام صادق علیه السلام بسی ژرف و درس آموز است.
به نصّ دیگری توجه کنید.
ابن عساکر مورخ شافعی در تاریخ دمشق، ضمن شرح حال کمیت نقل می کند که کمیت شاعر اهل بیت به حضور امام باقر علیه السلام رسید و گفت: بیت هایی سروده ام که اگر آنها را کتمان کنم، بر دینم می ترسم. و اگر اشکار کنم، بر جانم می ترسم. فرمود: بخوان.
او شعر های خود را خواند تا آنجا که با اشاره به غدیر و غصب حق مسلّم امیر المؤمنین علیه السلام گوید:
و یوم الدّوح، دوح غدیر خمّ
أبان له الولایة لو أطیعا
و لکنّ الرجال تبایعوها
فلم أر مثلها خطراً مبیعاً.
در ادامۀ این قصیده به جنایات بنی امیه اشاره می کند:
فقل لبنی أمیّة حیث حلّوا
و إن خفت المهنّد و القطیعا
أجاع الله من أشبعتموه
و أشبع من بجورکم أجیعا
درونمایۀ این شعر، ناله ای شخصی از ظلمی فردی نیست، بلکه بیانیه ای است علیه ستمی که توجیهش کرده اند، و گناه توجیه آن ستم کمتر از اصل آن ستم نیست.
لذا امام باقر پس از شنیدن اشعار کمیت، دست به دعا بر می دارد و عرضه می دارد: <اللهم اغفر للکمیت>.
منبر، رسانه ای است برای افشای این ستم فاجعه بار تاریخی که بر حقّ و حقیقت روا داشته اند و بدان افتخار کرده اند.
اما تعریفی که در علم منطق کرده اند، در واقع نوعی روانشناسی اجتماعی است. در این تعریف، کلمۀ <اقناع> آمده، نه کلمۀ <املاء>. یعنی خطیب باید مطلب مورد نظر خود را به ژرفای وجود انسان ببرد، نه اینکه تنها به گفتن بسنده کند. یعنی مناسب و رسا گفتن در خطابه شرط است، نه محض بازگوی مطالب.
نکتۀ پایانی در این بخش، اشاره به این نکته است که تمام آنچه در این بخش یاد شد، تذکّری است به خطبای گرامی که ضمن ادامۀ وظیفۀ الهی و انسانی خود، در بهینه سازی منابر بکوشند.
نویسنده: دکتر عبدالحسین طالعی
دسته بندی مقاله: دین و مذهب
ثبت نام در خبرنامه